• راهت ادامه دارد...



ترسیم جایگاه روحانیت و نقش اجتماعی این نهاد در برنامه‌های نمایشی - قسمت اول

  • PDF
امتیاز کاربر: / 2
بدخوب 
علی اصغر ترکاشوند
 
گروه معرفتی پژوهش سیما
 
مقدمه
در سال‌های اخیر، برنامه‌های نمایشی در ایران توجه ویژه‌ای به روحانیون داشته و آثار قابل توجهی نیز با حضور و محوریت شخصیت‌های روحانی خلق شده است. به رغم این توجه ویژه، برنامه‌های نمایشی ایران با حد مطلوب فاصله بسیار دارد و به اهداف مورد نظر در خصوص تبیین و روشنگری نقش فعال این قشر در جامعه نرسیده است.
 
برکسی پوشیده نیست که قشر روحانیت و روحانیون، از تأثیرگذارترین اقشار جامعه در لایه‌های مختلف اجتماع بوده و از دیرباز به خصوص بعد از پیروزی انقلاب، به عنوان رهبران دینی جامعه مسلمان مطرح بوده‌اند. اما به نظر می‌رسد، سیمای این قشر تأثیرگذار در نزد برخی اقشار جامعه از جمله اهالی هنر و برنامه‌های نمایشی مخدوش و غیر شفاف بوده و نوع پرداخت رسانه‌ها به ویژه رسانه ملی و نیز فیلم‌های تولید شده نمایشی به مقوله زندگی آنان چندان مطلوب و قابل دفاع نبوده است.
 
به طور کلی می‌توان از دو منظر به آسیب‌شناسی این کاراکتر در بیشتر سریال‌ها و فیلم‌ها پرداخت. منظر اول ورود ضعیف و سطحی مجموعه عوامل ساخت فیلم و سریال اعم از تهیه‌کننده و کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس و نظاير اينها بوده و منظر دوم عدم پرداختن به زوایا و ابعاد پیدا و پنهان این قشر در موضوعات و عرصه‌های درگیر و مرتبط با روحانیت است.
 
به نظر می‌رسد برای حل این معضل ابتدا باید عوامل ساخت فیلم از جمله تهیه‌کننده، بازیگر و کارگردان به بازتعریف طلبه و طلبگی و نسبت آنها با جامعه بپردازند تا بتوانند تصویر واقع‌گرایانه‌تری را در این خصوص به نمایش در آورند. اساساً در برنامه‌های نمایشی حرفه‌ای جهان رسم است که برای بازی در یک نقش خاص یا بازسازی یک موقعیت منحصر به فرد، بازیگر یا حتی گروه سازنده سعی می‌کنند تا آن وضعیت را از نزدیک تجربه کنند. در حاليكه، متأسفانه برنامه‌سازان برای نمایش دادن کاراکترهای معمم در آثار خود، عمدتاً به تصاویر ذهنی و تجربه‌های دور خود اکتفا می‌کنند.
در نوشتار حاضر که در دو قسمت تدوین و ارائه می‌شود تلاش بر آن است تا به آسیب‌شناسی نقش روحانیت در برنامه‌های نمایشی پرداخته شود و در قسمت دوم راهکارها ارائه شود.
 
بخش اول‌: جایگاه روحانیت در برنامه‌های نمایشی
 
1-   جایگاه روحانیت در برنامه‌های نمایشیتلویزیونی
 
اگر قرار است در فیلم‌ها و سریال‌ها از حضور روحانیون استفاده شود، باید نقشی الگو و تاثیرگذار برای آنها تعریف کرد.
 
باید جایگاه مشخصی را برای روحانیون در برنامه‌های نمایشی تعریف کرد، و منظور از این جایگاه چیست، ضمن اینکه تبیین شود روحانیون در برنامه‌های نمایشی چه جایگاهی می‌توانند داشته باشند.
 
یک نگاه دیگر هم می‌تواند به این شکل باشد که جایگاه روحانیون در سطح جامعه مورد بررسی قرار گيرد که در این صورت شکل دیگری پیدا خواهد کرد.[1]
 
2-  حضور مؤثرتر روحانیت در برنامه‌های نمایشی تلویزیونی در مقایسه با پیش از انقلاب
 
از عمر برنامه‌های نمایشی در ایران 100 سال می‌گذرد و قبل از انقلاب، روحانیون حضور فیزیکی کمرنگی داشتند و از اوایل دهه 70 مي‌توان شاهد حضور فعال روحانیت در برنامه‌ها بود.
 
در فیلم «او»، رهبر قنبری، یک روحانی باورپذیر و شرافتمند است و در «زیر نور ماه» ساخته رضا میرکریمی، طلبه‌ای نشان داده مي‌شود که برای پوشیدن این لباس تردید دارد و بعد در «خیلی دور، خیلی نزدیک» ساخته میرکریمی نیز روحانی خوبی نمايش داده مي‌شود و حتي از «مارمولک» نيز مي‌توان دفاع كرد چراكه، لباس روحانیت را متحول می‌کند.[2]
 
3-  ضرورت تبیین نظام‌مند جایگاه روحانیون در معادلات برنامه‌های نمایشی تلویزیونی
 
روحانیون می‌توانند  به عنوان کارشناس  به تولید فیلم‌های دینی کمک کنند و به واسطه علم و تخصص خود در کمیت و کیفیت تولیدات تأثیرگذار باشند. البته باید توجه داشت که روحانیون در هر زمینه‌ای نمی‌توانند وارد شوند، همانطور که هر برنامه‌سازی نمی‌تواند وارد مباحث دینی و فقهی شود و اظهارنظر کنند. موضوعات دینی و اعتقادی و ارزش‌های دینی و انسانی از جمله مواردی است که روحانیون می‌توانند به آن ورود كنند و نظرات کارشناسانه‌ای ارائه دهند اما با این وجود در نهایت، کارگردان و نویسنده است که باید تشخیص دهند تا از چه منظری به موضوع نگاه شود اما به يقين، این طیف تأثیرگذار و نتیجه بخش خواهند بود.
 
روحانیون طیف بسیار مهم و تأثیرگذاری هستند به همین دلیل پرداختن به این نوع شخصیت بخش عمده‌ای از جامعه را می‌توانند درگیر کند اما شکل پرداختن به آن داراي اهميت است. به دلیل حساسیت‌های خاصی که این طیف دارند، برنامه‌سازان نيز ملاحظاتی دارند که اگر در تولیدات لحاظ شود، دلخوری به وجود نخواهد آمد.
 
البته این نکته را هم باید یادآور شد که طیف روحانیون نيز باید آستانه تحمل‌شان را بالا ببرند. اگرچه حساسیت خاصی از نظر مباحث دینی و ارزشی دارند اما بالابردن آستانه تحمل‌شان سبب می‌شود تا مردم با زندگی شخصی و خصوصی آنها آشنا شوند و اگر خلائی در زندگی این قشر است با این فیلم انعکاس پیدا کند و با این عمل آنها بسیار تأثیرگذارتر خواهند بود و در مسیر خود پیشروی می‌کنند.[3]
 
بخش دوم: گونه‌های مختلف نقش روحانیت در برنامه‌های نمایشی
 
عمده فعالیت روحانیت در زمان قاجار بر محور عبادیات، مسئولیت محاضر رسمی، قضاوت شرعی و همچنین تعلیم و تربیت بود؛ اما این نقش‌ها در دوره پهلوی به ويژه پهلوی اول بسیار محدود شد. پس از انقلاب اسلامی، روحانیت به عنوان یکی از گروه‌های مطرح اجتماع به گروه مرجع تبدیل شد، به گونه‌ای که پاسخگوی بسیاری از دغدغه‌های اقشار مختلف گردید. بدون شناخت واقعی از روحانیت و نقش تأثیرگذار آن، نمی‌توان به فیلمی رسید که این نقش را به درستی بازنمایی کند.[4]
 
گونه‌های مختلف حضور روحانیت در قاب تصویر در برنامه‌های نمایشی و تلویزیون ایران دربرگيرنده موارد زیر است:
 
·        نگرش منفی با جهت‌گیری تخریبی علیه روحانیت
 
از نمونه‌های این نگرش می‌توان به «شهر قصه»، محصول سال 1352 اثر منوچهر انور اشاره کرد که قبل از انقلاب ساخته شد و یا آثاری که به نیت تخریب چهره روحانیت و یا نظام در خارج از کشور ساخته می‌شوند مانند فیلم «سنگسار ثریا» اثر سیروس نورسته و «فصل کرگدن» اثر بهمن قبادی.
 
·        نقش حاشیه‌ای و یا تزئینی
 
در این آثار، روحانی کمترین نقش را در جامعه دارد و در روند داستان نیز عمدتاً نقشی ايفا نمي‌كند. حداکثر نقش روحانی در این آثار خواندن خطبه عقد یا نماز میت است مثل «سنتوری» ساخته داریوش مهرجویی و یا «توفیق اجباری» ساخته محمد حسین لطیفی. در این دسته کارها، روحانی شبیه روحانیون مسیحی دیده می‌شود که عمدتاً در حال برگزاری نماز و عبادت است. در این آثار، روحانی بیشتر نقش حاشیه‌ای و یا تزئینی دارد.
 
·        نقش منفعل
 
در این گونه از آثار، روحانی، متأثر از حوادث جامعه است و نقش وی بر اساس تحولات جامعه انتخاب می‌شود. این روحانی نقش رهبری فکری ندارد. آثار بسیاری از جمله فیلم‌ها و سریال‌های مختلف در این گروه قرار می‌گیرند.
 
·        نماد تحجر و سنت به تعبیر منفی
 
در این آثار سعی شده است با نشان دادن نقش روحانی به سنت برگشت داده شود؛ ولی نه به صورت مثبت، بلکه به صورت منفی. نمونه این آثار را می‌توان در بسیاری از آثار برنامه‌های نمایشی ایران پس از دهه هشتاد دید.
 
·        نقش مقصر
 
در برخی آثار، روحانی در قالب فردی نمایش داده می‌شود که دارنده مسئولیت سیاسی است و باید پاسخگو باشد و مشکلات فراوان فرهنگی جامعه به او ارجاع می‌شود و چهره‌ای مقصر از وی به تصویر کشیده می‌شود.
 
·        نقش برتر و آسمانی
 
در این نوع نگاه، روحانی به خوبی نمایش داده می‌شود؛ ولی آنقدر مقدس جلوه می‌کند که با واقعیت بیرونی متفاوت خواهد بود. این نوع نگاه نیز آسیب‌های خاص خود را دارد.
 
·        نقش دغدغه‌مند؛ ولی ناتوان
 
زیر نور ماه را می‌توان نمونه کامل این نوع نگاه دانست.
 
·        واقع‌بینانه و اثرگذار
 
در این دسته از فیلم‌ها، روحانی به عنوان گروه اجتماعی، دارای جایگاه خوبی در میان مردم است و همچنین نقش الگو و مرجع را داراست. تأثیرگذاری ايشان به علم، تقوا، نحوه تعامل و روابط اجتماعی وی بستگی دارد. این نوع از روحانی معمولاً پناهگاه مردم، پاسخگوی سؤالات شرعی و دارای جایگاه اجتماعی ناب به عنوان گروه مرجع است.
 
منابع
- خبرگزاری فارس،به نشانی اینترنتی:  www.farsnews.com‏
 
- سایت دانشکده صدا و سیما قم،به نشانی اینترنتی:  http://qomirib.ac.ir
 
- سایت بنیاد سینمایی فارابی، به نشانی اینترنتی:  http://www.fcf.ir/pe
 
[1]- گفتگوی حبیب دهقان نسب بازیگر سینما و تلویزیون و بازیگر نقش روحانی در سریال «روزهای به یاد ماندنی» با خبرگزاری فارس،به نشاني اینترنتی:
www.farsnews.com/newstext.php?nn=13920202000502
 
[2]- به نقل از عزیز‌الله حاجی مشهدی، در چهارمین نشست تخصصی جشنواره روحانی در قاب سینما، تاریخ دریافت تیرماه 1392، به نشاني اینترنتی:
http://www.fcf.ir/pe/the-news/pub-news/1971-rohani-cinema.html
 
[3]- به نقل از روح‌الله سهرابی در آستانه برگزاری نخستین جشنواره ـهمایش روحانی در قاب سینما، به نشانی اینترنتی:
news.qiu.ir/index.aspx?pid=99&articleid=26218‏
 
[4]-دکتر اکبری، رئیس دانشکده صداوسیما قم
 http://www.qiu.ir/index.aspx?pid=10329&articleid=26218

آخرین به روز رسانی در شنبه ۱۱ مرداد ۱۳۹۳ ساعت ۰۹:۱۲


شما در این صفحه هستید : گروه معرفتی ترسیم جایگاه روحانیت و نقش اجتماعی این نهاد در برنامه‌های نمایشی - قسمت اول