زینب حاجی ابراهیم زرگر
با وجود گسترش چشمگیر رسانه‌ها از جمله اینترنت به نظر می‌رسد همچنان تلویزیون سهم عمده‌ای در پرکردن اوقات فراغت جوانان دارد چراکه فعالیت مورد علاقه نوجوانان و جوانان برای گذران اوقات فراغت به ترتیب عبارتند از: فعالیت‌ ورزشی، تماشای تلویزیون، و مطالعه .
تماشای تلویزیون یکی از کم هزینه ترین راه‌های گذران اوقات فراغت است ضمن اینکه تلویزیون را در همه‌ ساعات شبانه روز و در خانه می‌توان استفاده کرد شاید به همین دلیل تلویزیون همچنان یکی از پرطرفدار‌ترین رسانه‌های جمعی است.
بررسی سهم تلویزیون دراوقات فراغت جوانان (به خصوص درسال‌های اخیرکه در ایران شیوه‌های فردی گذران اوقات فراغت به تدریج برای خود جایی باز کرده است)می‌تواند میزان اهمیت این رسانه را روشن کند.
تعریف فراغت:
زمانی است که فرد از همه فعالیت‌های مربوط به تعهدات و مسئولیت‌های شغلی، اجتماعی و زیستی و اخلاقی و خانوادگی فارغ شده است (هرچند همچنان نمی‌توان عملاً حتی در اوقات فراغت، زمانی را تصور کرد که شخص هیچ تعهدی نداشته باشد) و وقت و فرصت موجود را آزادانه صرف فعالیت‌های گوناگون می‌کند که هیچ‌گونه اجبار و الزام خارجی در آن مشهود نیست. فراغت از وقت آزاد جدا است. وقت آزاد شامل زمان فراغت هم می‌شود به عبارت دیگر اگر اوقاتی را که صرف رسیدگی به امور شخصی می‌شود مثل ساعات خواب، غذا خوردن و بهداشت شخصی را از زمان آزاد کسر کنیم ،اوقات فراغت بدست می‌آید.
خواندن یک کتاب، فراگرفتن یک هنر، پرداختن به یک فعالیت ورزشی، تماشای تلویزیون، گوش کردن به رادیو یا موسیقی، رفتن به سینما، تئاتر، میهمانی، یا گردش همه می‌توانند بخشی از گذران اوقات فراغت باشند.
در بررسی نحوه گذران اوقات فراغت و شیوه‌ها و وسایل مورد استفاده تحقیقات متعددی صورت گرفته است و نتایج گوناگونی را به دست داده است. بسیاری از محققین جهت بیان وسایل مورد استفاده در گذران اوقات فراغت به شکل‌های مختلفی آن را تقسیم‌بندی کرده اند. برخی شیوه‌های گذران اوقات فراغت را به صورت فردی و جمعی در نظر گرفته‌اند و گروهی دیگر به صورت فعال و غیر فعال. گروهی دیگر اوقات فراغت را براساس میزان فراوانی تقسیم بندی کرده اند. در بررسی حاضر همزمان از دو شیوه در تقسیم‌بندی اوقات فراغت استفاده شده است:
1-تقسیم‌بندی شیوه‌های گذران اوقات فراغت براساس فردی و جمعی
2-تقسیم‌بندی شیوه‌های گذران اوقات فراغت به صورت فعال و غیرفعال
از ترکیب این دو تقسیم‌بندی طبقه‌بندی شیوه‌های گذران اوقات فراغت به صورت جدول ذیل بدست می‌آید:

  با توجه به شکل فوق چهار نوع شیوه گذران اوقات فراغت به دست می‌آید:
الف- شیوه‌های فردی و فعال
ب- شیوه‌های جمعی و فعال
ج- شیوه‌های فردی و غیر فعال
د- شیوه‌های جمعی و غیر فعال
بسیاری از متخصصین در زمینه تعلیم و تربیت نه تنها تأثیر چگونگی گذران اوقات فراغت را در فرآیند اجتماعی شدن کودکان و نوجوانان مهم می‌دانند بلکه اثر آن را در اجتماعی شدن مجدد و همچنین اجتماعی شدن تدریجی افراد بزرگسال نیز مهم می‌شمارند. از مجموعه فعالیت‌های گذران اوقات فراغت، وسایل ارتباط جمعی اثر قابل توجهی در اجتماعی شدن افراد دارند. امروزه در اکثر جوامع تا حدود زیادی فعالیت‌های فراغتی جوانان به وسیله رسانه‌های جمعی تعیین می‌شود .
سهم وسایل ارتباط جمعی در پر کردن زمان فراغت در جامعه امروز بسیار با اهمیت است، زیرا از یک جهت ضرورت اطلاع از اخبار رویدادها و حوادث و همچنین نیازهای مختلف فرهنگی در جهان امروز مردم را به سمت این وسایل متمایل می‌کند؛ و از جهت دیگر برای اکثریت مردم وسایل ارتباط جمعی سهل‌ترین، ارزان ترین و بعضاً مناسب ترین و موجه‌ترین امکان جهت استفاده در زمان فراغت است .

کارکرد وسایل ارتباط جمعی
کارکرد خبری و آموزشی:
از عمده وظایف وسایل ارتباط جمعی پخش اطلاعات و اخبار در سطح جامعه است. روح کنجکاو بشر و همچنین نقش‌های مختلفی که شخص در جامعه امروز بر عهده دارد او را وادار می‌کند که پیوسته در جریان اخبار و رویدادها قرار گیرد .
نقش آموزشی رسانه‌ها مهم‌تر از آموزش رسمی مراکز آموزشی در نظر گرفته شده است زیرا دامنه کار مراکز آموزشی محدود است در صورتی که آموزش از طریق وسایل ارتباط جمعی بعد وسیعتری را در بر می‌گیرد. البته وسایل ارتباط جمعی خصوصاًٌ تلویزیون آموزش را همراه با صحنه‌های زنده ارائه می‌دهد که شوق بیشتری را برای یادگیری ایجاد میکند.
کارکرد یکپارچه سازی و تعامل اجتماعی:
پیدا کردن بینش راجع به اوضاع و احول دیگران، همدلی اجتماعی، همذات‌پنداری با دیگران و کسب احساس تعلق، یافتن مبنایی برای گفتگو و تعامل اجتماعی، کمک به اجرای نقش‌های اجتماعی در راستای این کارکرد قرار می­گیرند.
کارکرد راهنمایی و راهبری:
همراه با وظایف آموزشی، وسایل ارتباط جمعی ، جامعه را در جهت اهداف خاص هدایت و آنها را با مسئولیت‌های شخصی و اجتماعی خود آشنا و حقوق آن‌ها را بیان می کند و از این طریق سبب حرکت و مسولیت پذیری مردم می‌شوند تا در برابر شرایط اجتماعی جامعه خود عکس‌العمل مناسب نشان دهند. در این ارتباط می‌توان به نقش مطبوعات در تقویت افکار مردم در تاریخ گذشته جهان ، در دفاع از حقوق اجتماعی و در مبارزات آزادی‌بخش اشاره کرد. موضوع مهم در ارتباط با وظیفه راهنمایی کننده وسایل ارتباط جمعی مساله توسعه اقتصادی در کشور‌های جهان سوم است که با کمک رسانه‌های گروهی می‌توان ضمن دادن آموزش‌های لازم، به تحریک، تشویق و هدایت مردم در جهت اهداف اقتصادی و اجتماعی همت گماشت.

کارکرد تفریحی:
کارکرد مهم وسایل ارتباط جمعی در جهان امروز کارکرد تفریحی است، مردم امروز در بسیاری از مواقع بیش از آنکه تقاضای تنوع در برنامه های علمی و اجتماعی از رادیو و تلویزیون داشته باشند تنوع و افزایش برنامه‌های تفریحی فیلم و سریال و ... را خواستار  هستند. گریز یا انحراف توجه از مشکلات، آسودن، کسب لذت درونی فرهنگی و زیبایی شناختی، پرکردن اوقات فراغت و تخلیه عواطف همه در جهت برآوردن نیاز به تفریح است.
البته با توجه به پایگاه اجتماعی، سطح سواد و شرایط سنی، برخورد افراد مختلف با وسایل ارتباط جمعی در زمان فراغتشان متفاوت است. بسیار دشوار است که انگیزه توقع یا استفاده خاصی را با نوع خاصی از محتوا مرتبط کنیم زیرا استفاده از رسانه به طور کلی ممکن است در هر لحظه یکی از فواید فوق را داشته باشد. با وجود این برای هر یک از موارد فوق شواهد تجربی کافی وجود دارد تا ثابت شود که این مورد یکی از عناصر موجود در الگوی کلی انگیزش است که از رفتار مخاطبان پشتیبانی می‌کند.

یافته های پژوهشی:
در سال 1345 تحقیقی در زمینه چگونگی استفاده از ساعت فراغت جمعیت ده سال به بالای تهران و حومه انجام شد؛ نتیجه این تحقیق در زمینه استفاده از تلویزیون چنین بود که حدود 4 درصد از جمعیت ده سال به بالای تهران از تلویزیون استفاده می‌کردند.
پژوهش دیگر در سال 1352 نشان داد که حدود 15 درصد از مردم برای اوقات فراغت از تلویزیون استفاده می‌کنند؛ این واقعیت محرز شد که به طور کلی ایرانیان بیشتر علاقه دارند تا به بحث و گفتگو بپردازند و در حقیقت رادیو و تلویزیون جوابگوی این نیاز است.
در پژوهش دیگری در سال 1361 تماشای تلویزیون با 41 درصد از عمده‌‌ترین فعالیت پاسخ گویان در فاصله بیدار شدن از خواب تا زمان شروع فعالیت‌های روزانه بوده است.
بر اساس پژوهش سازمان ملی جوانان در سال 1376 حدود 91 درصد از جامعه کلی مورد بررسی اولویت اول گذران زمان فراغت خود را تماشای تلویزیون ذکر کردند که البته در بین دو گروه جنسی زن و مرد نیز تفاوت چندان زیادی دیده نشد.
پژوهشی دیگر (1381) نشان می­دهد که 6/82 درصد دانشجویان روزانه تلویزیون تماشا می‌کنند و در یافته های این پژوهش ذکر شده که اولین فعالیت فراغتی برای دانشجویان 21 دانشگاه از 25 دانشگاه بزرگ کشور تماشای تلویزیون بوده است و با کسب 2/16 درصد از کل امتیازات در بین 19 فعالیت فراغتی مقام نخست را کسب کرده است. دانشجویان دختر بیشتر از دانشجویان پسر به تماشای تلویزیون می‌پردازند و در تعطیلات تابستان تماشای تلویزیون برای دانشجویان دختر و پسر اولین فعالیت فراغتی تلقی می‌شود. تماشای فیلم‌های سینمایی و سریال‌های تلویزیونی رتبه اول در مجموعه برنامه‌های تلویزیون را به خود اختصاص می‌دهد و پس از آن به ترتیب اخبار، برنامه‌های سیاسی ،گزارش های ورزشی و غیره است .

خصوصی‌ شدن اوقات فراغت در ایران:
امروزه، استفاده از تلویزیون، رادیو، اینترنت، بازی‌های رایانه‌ای، مطالعه کتاب، مجله و روزنامه و حتی  فعالیت­های ورزشی در خانه بسیار رواج یافته است. در بسیاری از خانه‌ها دستگاه‌های ورزشی وجود دارد که افراد می‌توانند در یک اتاق به پیاده‌روی، دو چرخه‌سواری و .... بپردازند و شرایطی چون ورزش در محیطی گسترده را تجربه کنند.
اکثر جوانان امروزه (حداقل در تهران) به رایانه‌های خانگی و شخصی دسترسی دارند. آن‌ها می‌توانند حتی در محیط اتاق خود با چندین نفر آشنا شوند و با آن‌ها تعامل کنند و به اطلاعات و تصاویر دورترین مناطق جهان دسترسی پیدا کنند و همچنین به بازی‌های رایانه‌ای بپردازند.
در باره تلویزیون نیز این امر صادق است تقریباً همه‌ خانواده‌های ایرانی در خانه‌های خود تلویزیون دارند. حتی تلویزیون علاوه بر اتاق نشیمن به آشپزخانه و اتاق‌های افراد خانواده نیز منتقل شده است و بسیاری افراد حتی هنگام غذا خوردن نیز به تماشای برنامه‌های تلویزیون مشغولند.
با توجه به بررسی‌های که در شهرهای ایران انجام شده است انواع فعالیت‌های فراغت عبارتند از: رفتن به گردش و سفر، گوش دادن به رادیو، دید و بازدید، تماشای تلویزیون، رفتن به سینما، مطالعه، نشستن در خانه، قهوه‌خانه یا کافی‌شاپ، ورزش و بازی، پارک و استفاده از اینترنت. درصد هر یک از فعالیت‌های یاد شده در شهرهای مختلف ایران متفاوت است؛ لیکن، تماشای تلویزیون سهم سایر فعالیت‌های فراغت را به نحو قابل ملاحظه‌ای کاهش داده و تلویزیون سهم بزرگی را در زندگی اوقات ‌فراغت مردم اشغال کرده‌است.
در شهرهای سنتی ایران آن دسته از تفریحات و فعالیت‌های فراغت که جنبه گروهی دارد رواج بیشتری در مقایسه با فعالیت‌های انفرادی دارد مثل مهمانی و گردش‌های دسته‌جمعی؛ در حالیکه مطالعه که یک فعالیت انفرادی است طرفداران بسیار کمتری دارد اما در شهرهای صنعتی چون تهران تفریحات انفرادی در مقایسه با شهرهای سنتی رواج بسیار بیشتری دارد.

منبع: سایت انسان شناسی و فرهنگ
www.anthropology.ir

نظر دهيد
لطفا فقط در ارتباط با مطلب فوق نظر دهيد محتواي نامناسب بنا بر تشخيص مسئولين سايت به نمايش در نخواهد آمد
نام:
نشاني پست الكترونيك
عنوان:
نظر:
كد:*

اولين نظر را شما بدهيد